Δόξα, Δύναμη και Πλούτος

leontas_amfipoisΕίδαμε στο προηγούμενο άρθρο πως οι Μακεδόνες βασιλείς επιβλήθηκαν στη σπαρασσόμενη νότια Ελλάδα. Τοποθετήσαμε το τέλος του αρχαίου Ελληνικού κόσμου στο ορόσημο της καταστροφής της Θήβας από το νεαρό βασιλιά Αλέξανδρο Γ’. Έχοντας πλέον ξεκαθαρίσει το τοπίο στα μετόπισθεν ο Αλέξανδρος προετοιμάζει πυρετωδώς την Ασιατική εκστρατεία. ‘Ήδη την επόμενη χρονιά αποβιβάζεται στην ασιατική πλευρά της Προποντίδας με 50000 περίπου στρατό. Θα ήταν ανούσιο να συνεχίσουμε την λεπτομερή περιγραφή της ιστορίας. Το έκαναν άλλοι πριν από ‘μας, με περισσότερο χρόνο και μέσα στην διάθεσή τους. Εμείς θα ακροθίξουμε εδώ το κλίμα της εποχής που έχει αντιστοιχίες με την σημερινή.

Από την οικονομική άποψη ο αρχαίος Ελληνικός κόσμος είχε βρεθεί σε αδιέξοδο. Οι συνεχείς μάχες και φιλονικίες δεν μπορούν να γίνουν εύκολα αντιληπτές χωρίς το οικονομικό τους υπόβαθρο. Όσο αυξάνονταν η “αστικοποίηση” των αρχαίων Ελλήνων τόσο περισσότεροι πόροι ήταν αναγκαίοι για να υποστηρίξουν τον πληθυσμό των πόλεων και τις υπηρεσίες που ήταν απαραίτητες για την λειτουργία τους. Οι πόλεις-κράτη όμως είχαν στενότητα γεωργικής παραγωγής λόγω της γεωγραφίας και ήταν υποχρεωμένες να βρίσκονται σε συνεχή αναζήτηση χρημάτων για να σιτίσουν τον πληθυσμό τους. Το εμπόριο ήταν που ξελάσπωνε τους προγόνους μας, αλλά όπως και σήμερα, το εμπόριο χρειάζεται ειρήνη, ασφαλείς εμπορικές διελεύσεις, συνεννόηση, προϋποθέσεις δηλαδή που δεν μπορούσαν να εξασφαλιστούν σε πολεμική περίοδο. Η “πολεμική οικονομία” ήταν μια εναλλακτική. Έστελναν το στρατό να πολεμήσει και ήλπιζαν να τους φέρει πίσω λάφυρα και δούλους, να εργαστούν για λογαριασμό τους. Το πρόβλημα με τον πόλεμο, εκτός από την προφανή βία, είναι πως είναι και απρόβλεπτος. Αν ξεπεράσεις ένα όριο η καταστροφή που επιφέρει μπορεί να γίνει πολύ μεγαλύτερη από τα πιθανά οφέλη.
Αυτό συνέβη και μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Οι πόλεις κράτη εξάντλησαν τα αποθέματά τους και δεν μπορούσαν εύκολα να τα αναπληρώσουν. Έτσι η εκστρατεία στην Ασία δεν ήταν μόνο η απάντηση των Ελλήνων απέναντι στην Περσική επιθετικότητα, που άλλωστε ήταν σε ύφεση από καιρό. Ήταν κατά κύριο λόγο μια προσπάθεια εξεύρεσης πόρων. Η πρόταση του Φιλίππου ήταν πολύ απλή: ” Ελάτε να ενωθούμε και να πάμε ν’ αρπάξουμε τα…τάλαντα”. Τα λεφτά ήταν στην Περσία και αυτό το ήξεραν καλά οι Έλληνες που τακτικά…δανείζονταν από τον Μεγάλο Βασιλιά. Τα Περσικά θησαυροφυλάκια φάνταζαν στα μάτια των προγόνων μας σαν το μυθικό Ελντοράντο.

Μέγας Αλέξανδρος - Δαρείος

Αυτό που φαίνεται απίστευτο σήμερα, είναι η τρομερή αποτελεσματικότητα του Μακεδονικού στρατού. Δεν είναι εύκολο να εξηγηθεί πως το παλιό κράτος των γιδοβοσκών μπόρεσε μέσα σε 150 μόνο χρόνια εξέλιξης να επιβληθεί σε μεγάλο μέρος του τότε γνωστού κόσμου. Η απάντηση είναι πως η εκστρατεία αυτή είχε συζητηθεί και προετοιμαστεί από χρόνια και είχε καλό οργανωτικό υπόβαθρο. Αν και με Μακεδόνες στρατηγούς η στρατιά αυτή ήταν κατά βάση πανελλήνια, περιλάμβανε πολεμιστές δοκιμασμένους και εκπαιδευμένους από διάφορες ελληνικές πόλεις. Τέλος ο Μακεδονικός στρατός είχε αυτοπεποίθηση, έχοντας νικήσει ήδη πολλές μάχες και είχε μάθει να κινείται πάρα πολύ γρήγορα. Στις σημερινές αναλογίες, φανταστείτε ένα στρατό που αποτελείται από επίλεκτα κομάντοκαι όχι απλούς κληρωτούς. Ο δε αρχηγός του ήταν ένας εκρηκτικός νέος βασιλιάς, με πολύ αποφασιστικό χαρακτήρα, που τον πλαισίωναν ικανοί διοικητές. Δεν θα πρέπει επίσης  να ξεχνάμε την “προίκα” που κουβαλούσε  από τον πατέρα του ο Αλέξανδρος. Ο Φίλιππος Β´ είχε κάνει όλη την ‘βαριά δουλειά’ για τον γιο του. Είχε καταστείλει κάθε ελληνική αντίδραση στην ηγεμονία του.

Η εκστρατεία είχε αίσιο τέλος, όπως μάθαμε στην ιστορία. Ο Αλέξανδρος συγκέντρωσε πολύ γρήγορα ισχύ και αμύθητο πλούτο τόσο όσο κανένας άλλος δεν κατάφερε πότε. Μετά την στρατιωτική νίκη όμως, όταν έπρεπε να διοικήσει τους κατακτημένους λαούς, άρχισαν να παρουσιάζονται οι αδυναμίες του. Παρά τη μαθητεία του στον Αριστοτέλη, ο Αλέξανδρος υπέκυψε στους πειρασμούς της ηδυπαθούς Ανατολής και φαίνεται να επηρεάστηκε περισσότερο παρά να επηρέασε τους λαούς που κατέκτησε. Ανακηρύχθηκε Mέγας Βασιλιάς της Ασίας και τελικά την είδε και…θεός. Οι παλιοί σύντροφοί του στις μάχες συγχυζόταν όπως καταλαβαίνετε, όταν ο δικός τους Βασιλιάς απαιτούσε να τον προσκυνούν. Δεν ήταν τού γούστου τους αυτή η απαίτηση.
Οι αναφορές από τις ιστορικές πηγές αρχίζουν να περιγράφουν περιστατικά βίας, μετά την πρώτη πενταετία της εκστρατείας. Αυτή η περίοδος ήταν που ολοκληρώθηκε η κατάκτηση της Περσίας.
Ακολούθησαν επτά ακόμα χρόνια τα οποία περιλαμβάνουν την εκστρατεία στην Ινδική και την προσπάθεια του Αλέξανδρου να επιβληθεί στους κατακτημένους λαούς. Είναι η περίοδος που οι ιστορικές αναφορές βρίθουν από λεπτομέρειες για αλλαγή στην συμπεριφορά του βασιλιά , βίαια ξεσπάσματα, αλκοολισμό, διαφωνίες με τους υφιστάμενούς του και δολοφονίες πρώην συντρόφων του. Δεν ξέρω αν θα έχουμε ποτέ την τύχη να βρούμε περισσότερες πηγές, αλλά με βάση τις υπάρχουσες, φαίνεται πως ήδη είχαν μπει οι βάσεις για τις μετέπειτα συγκρούσεις των διαδόχων. Το γαϊτανάκι των θανάτων και των πολιτικών δολοφονιών είχε ξεκινήσει και πάλι. Κατά την γνώμη μας ο θάνατος του καλύτερού του φίλου Ηφαιστίωνα και ένα χρόνο μετά του ίδιου του Αλέξανδρου, δεν μπορούν αν θεωρηθούν τυχαία γεγονότα. Είναι μάλλον αποτέλεσμα σκληρής πολιτικής μάχης για δύναμη και επιβολή. Η περίφημη επίσης απάντηση του ετοιμαθάνατου βασιλιά σχετικά με τον διάδοχό του, “τω κρατίστω”, (στον πιο δυνατό), μοιάζει περισσότερο για μύθος. Φαίνεται απίθανο σήμερα ο συνεχιστής μια μακράς βασιλικής δυναστείας να άφησε απλώς μερικούς στρατηγούς να μοιράσουν ένα ολόκληρο κόσμο, δηλαδή να φαγωθούν σαν τα σκυλιά. Και είναι επίσης ειρωνεία της μοίρας, το ότι δηλαδή ο βασιλικός του οίκος έσβησε με το θάνατό του, πάνω στην πιο μεγάλη δόξα. Κείνα τα χρόνια, της απόλυτης δύναμης και παντοκρατορίας, ποιος θα φανταζόταν επίσης πως η γενέθλια γη, η Μακεδονία δεν θα άντεχε παρά μόνο 150 χρόνια ακόμα, πριν την κατακτήσουν οι ρωμαϊκές λεγεώνες.

makedoniki_autokratoria

Ας επιστρέψουμε όμως νοητά στον τύμβο του Καστά. Είναι μια σπάνια στιγμή για την επιστήμη της αρχαιολογίας αλλά και για το νεοελληνικό κράτος. Η γη των προγόνων είναι “σπαρμένη” με ιστορία και ο τρόπος που την αντιμετωπίζουμε μπορεί να φανερώνει και το επίπεδο κατανόησης του ίδιου μας του εαυτού. Αν θέλουμε να προχωρήσουμε ένα βήμα παραπέρα από την επιφανειακή κατανόηση της ιστορίας μας, προτείνω να εξετάσουμε τις παρακάτω σκέψεις.

Η εποχή που ξεκίνησε με τον εμβληματικό νεαρό κατακτητή, δεν ήταν η συνέχεια της αρχαίας Ελληνικής εποχής. Ήταν μια καινούρια εποχή που ονομάστηκε Ελληνιστική, κατά την διάρκεια της οποίας οι απόγονοι των Μακεδόνων στρατηγών που πλαισίωναν τον Αλέξανδρο, κυβέρνησαν τις κατακτημένες περιοχές. Στο περιορισμένο χώρο του άρθρου μας δεν υπάρχει δυνατότητα να την αναλύσουμε. Δεν υπάρχει επίσης καμία πρόθεση να την μειώσουμε. Υπήρξε μια πολύ σημαντική, εκθαμβωτική εποχή. Αλλά μέσα στις αχανείς ασιατικές εκτάσεις το ελληνικό πνεύμα ίσως δεν μπορούσε να ταιριάξει καλά. Ο πλούτος που συγκεντρώθηκε ξοδεύτηκε γρήγορα σε μια δυο γενιές, και χρηματοδότησε σκληρούς πολέμους επιγόνων που κράτησαν τριάντα χρόνια. Η τελική μοιρασιά οδήγησε σε ακόμα περισσότερους πολέμους και το αποτέλεσμα ήταν πως τα βασίλεια που γεννήθηκαν από την επιτυχημένη εκστρατεία, ανταγωνίστηκαν  τον παραδοσιακό ελληνικό κόσμο. Η κατάκτηση των Μακεδόνων οδήγησε τελικά σε ελέω Θεού βασιλιάδες και αυτοκράτορες, ηγέτες που δεν είχαν καν στο λεξιλόγιό τους λέξεις όπως η δημοκρατία και η διαφωνία.
Ίσως λοιπόν, ίσως λέω, την επόμενη φορά που θα θαυμάσετε τον αγέρωχο λέοντα της Αμφίπολης, θα θελήσετε κι εσείς να του κάνετε την παλιά ερώτηση:
“Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;”

  2 comments for “Δόξα, Δύναμη και Πλούτος

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Comment moderation is enabled. Your comment may take some time to appear.